منصور سيد سجادى
13
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )
درآمد مرو يكى از كهنترين شهرهاى جمهورى تركمنستان است . باقىماندههاى گذشتهء افتخارآميز اين شهر كهن ، امروزه به شكل تپهها و ويرانههاى كاخها ، كوشكها ، كانالها و بناهاى گوناگون ديگرى در شمال شهرك بايرامعلى در استان مارى باقىمانده است . واحهء مرو ، در زبانهء جنوبى آسياى مركزى و در مرزهاى قرهقوم بين كپتداغ ، بخشهاى شمالى كوههاى البرز شرقى و رودخانهء آمو دريا واقع شده است . اين واحه به خاطر دورى از دريا داراى بارش بسيار كمى است و به همين سبب يكى از مناطق بسيار خشك شمال خراسان بزرگ بشمار مىرود . علىرغم وجود مشكلات موجود ، مرو به خاطر موقعيت جغرافيايى خود در كنار دلتاى رود مرغاب ، يكى از حاصلخيزترين واحههاى اين منطقه از آسيا بشمار مىرود . به سبب همين وضعيت جغرافيايى خاص در هزارههاى گذشته ، مرو از سوى يكجانشينان و كشاورزان براى سكونت انتخاب شد و در طى تاريخ به يكى از مراكز مهم تكوين و رشد تمدنهاى آسياى مركزى و ايران تبديل شد . اطلاعات به دست آمده از بررسىها و كاوشهاى باستانشناسى نشان مىدهند كه واحهء مرو حداقل از دوران مفرغ به بعد ، زيستگاه بوده و به همين ترتيب ، آثار بسيار زيادى از دوران آهن به شكل تپههاى گوناگون و مهمى چون يازتپه ، در اين واحه ديده مىشود . وضعيت واحهء مرو در نيمههاى هزارهء اول پيش از ميلاد ؛ يعنى در دوران هخامنشيان كه با بنيادگذارى ارك ( ارك قلعه ) مرو را به يكى از مهمترين سرزمينهاى دوران هخامنشيان تبديل كرد نيز به همينگونه بوده است . مرو در اين دوران به خاطر استفاده از آبراههاى ساخته شده و نيز سدها و بندهاى رودخانهء مرغاب به مركزى شهرى تبديل گشت و سپس اين موقعيت خود را كموبيش براى بيست سده نگاهداشت . در سدهء سوم پيش از ميلاد ، ارك قلعه تبديل به « ارك » شهر شد و گيور قلعه ( قلعهء گبرى ) گسترش پيدا كرد ، آنتيوخوس ديوار معروف خود را به دور اين واحه كشيد و اسم شهر را نيز عوض كرد و به نام خود گذارد . در خلال حكومت پارتيان ، مرو گسترش بيشترى پيدا كرد ؛ بناها ، معابد و خانههاى جديدى در خارج از ديوار گبرقلعه ساخته شد و اين شهر به يكى از مراكز و